طبق نشریه‌ی ۱۱۰ (مرجع تأسیسات برقی ساختمان در ایران)، سیم ارت با ترکیب سبز و زرد، سیم نول با آبی (ترجیحاً آبی روشن) و سیم فاز با سیاه یا قرمز مشخص می‌شود. بقیه‌ی رنگ‌های چسب برق برای تفکیک مدار و علامت‌گذاری آزادند، به شرط اینکه در کل پروژه ثابت بمانند. سبز-زرد تنها رنگی است که همه‌جا یک معنی دارد؛ بقیه را قبل از دست زدن تست کنید.
هر برق‌کاری این لحظه را تجربه کرده: در تابلویی را باز می‌کنی که خودت نبسته‌ای و باید در چند ثانیه بفهمی کدام سیم چیست. آن لحظه تنها چیزی که کمک می‌کند رنگ است. برای همین انتخاب رنگ چسب برق یک تصمیم ایمنی است، نه سلیقه‌ای؛ و اشتباه در آن، خطر را به نفر بعدی منتقل می‌کند.
چرا رنگ چسب برق تزئینی نیست؟
چون رنگ نوار به نفر بعدی می‌گوید با چه سیمی طرف است: فاز، نول، ارت، یا مداری که باید از بقیه جدا شود. چسب برق سه کاربرد رنگی دارد و فقط اولی قانون دارد:
- کدگذاری هادی‌ها: مشخص کردن فاز، نول و ارت. استاندارد دارد و قابل مذاکره نیست.
- تفکیک مدارها: جدا کردن روشنایی از پریز، یا واحد اول از دوم در تابلوهای شلوغ. عرف داخلی پروژه است.
- علامت‌گذاری و هشدار: مسیر، نقطه‌ی خطر یا سیمی که موقتاً برق‌دار است. این هم عرف پروژه است.
در دو کاربرد آخر آزادید هر نظامی بچینید، به شرط اینکه تا آخر کار به آن پایبند بمانید.
استاندارد رنگ سیم فاز، نول و ارت در ایران چیست؟
مرجع رایج پروژه‌های ساختمانی ایران نشریه‌ی ۱۱۰ سازمان برنامه و بودجه («مشخصات فنی عمومی و اجرایی تأسیسات برقی کارهای ساختمانی») است و سه رنگ را تکلیف کرده: ارت سبز-زرد، نول آبی و فاز سیاه یا قرمز.
- ارت (هادی حفاظتی): ترکیب دورنگ سبز و زرد.
- نول (هادی خنثی): آبی، و ترجیحاً آبی روشن.
- فاز: سیاه یا قرمز.
یک قاعده‌ی مهم که زیاد نادیده گرفته می‌شود: وقتی آبی را برای نول انتخاب کردید، آن رنگ در همان پروژه برای فاز ممنوع است. رنگ نول عملاً قفل می‌شود.
چرا سیم ارت باید حتماً سبز-زرد باشد؟
چون ترکیب سبز و زرد فقط یک معنی دارد: هادی حفاظتی. سبزِ تنها یا زردِ تنها ممکن است در پروژه‌ای برای مدار دیگری به کار رفته باشد، اما این ترکیب دورنگ هیچ‌وقت معنای دیگری ندارد.
در عمل یعنی اگر نوار سبز-زرد ندارید، نباید با یک دور سبز و یک دور زرد خودتان آن را بسازید. برای همین کار نوار اختصاصی به اسم چسب ارت عرضه می‌شود که از کارخانه راه‌راه سبز-زرد است. یک نکته هم در خرید آن مهم است: رنگدانه‌ی ضعیف بعد از چند ماه داخل تابلو کدر می‌شود و علامت ارت دیگر قابل تشخیص نیست، پس ماندگاری رنگ برای نوار ارت از قیمتش مهم‌تر است.
جدول رنگ‌بندی چسب برق و معنی هر رنگ
سه رنگ (سبز-زرد، آبی، سیاه/قرمز) معنی استاندارد دارند و بقیه عرف بازارند؛ ستون آخر جدول همین فرق را نشان می‌دهد.
| رنگ نوار | کاربرد | وضعیت |
|---|---|---|
| سبز-زرد (دورنگ) | سیم ارت، هادی حفاظتی | الزامی؛ برای هیچ کار دیگری استفاده نشود |
| آبی (ترجیحاً روشن) | سیم نول | استاندارد؛ بعد از انتخاب، برای فاز ممنوع |
| سیاه (مشکی) | سیم فاز؛ پرمصرف‌ترین رنگ و نوار عایق عمومی | استاندارد |
| قرمز | سیم فاز؛ در سه‌فاز برای تفکیک یکی از فازها | استاندارد |
| زرد (تک‌رنگ) | فاز دیگر در سه‌فاز و علامت‌گذاری مدارهای خاص | عرف بازار؛ تنها هرگز به‌جای ارت |
| سبز (تک‌رنگ) | کدگذاری و علامت‌گذاری عمومی | عرف بازار؛ جای نوار ارت را نمی‌گیرد |
| سفید | کار روکار روی دیوار روشن، برچسب و شماره‌نویسی | عرف بازار |
| سایر رنگ‌ها | تفکیک مدار، طبقه یا کاربری | آزاد، به شرط یکدستی در کل پروژه |
فرق «استاندارد» و «عرف بازار» را بشناسید تا بدانید کجا آزادید و کجا نه. برای جنس و گرید خود نوار، انواع چسب برق و تفاوت گریدها را ببینید.
چرا رنگ سیم‌ها در عمل با استاندارد نمی‌خواند؟
چون در یک ساختمان ممکن است سه رسم رنگی کنار هم باشد: نشریه‌ی ۱۱۰ برای سیم‌کشی، رنگ رشته‌های کابل‌هایی که طبق استاندارد بین‌المللی ساخته می‌شوند، و رسم قدیمی تابلوها. برای همین رنگ راهنماست، نه سند.
- سیم‌کشی طبق نشریه‌ی ۱۱۰: فاز سیاه یا قرمز، نول آبی، ارت سبز-زرد. مرجع نوار زدن شما همین است.
- رشته‌های کابل چندرشته‌ای: در بسیاری از کابل‌ها که طبق استاندارد IEC ساخته می‌شوند، رشته‌ی فاز قهوه‌ای است (در کابل سه‌رشته معمولاً سبز-زرد، آبی و قهوه‌ای). این رنگ رشته است، نه قاعده‌ی سیم‌کشی ایران.
- تابلوها و شینه‌های قدیمی: در بعضی تابلوهای قدیمی سه فاز با قرمز، زرد و آبی مشخص شده‌اند؛ یعنی آنجا آبی لزوماً نول نیست.
نتیجه‌ی عملی: تنها رنگی که در هر سه رسم یک معنی دارد سبز-زرد است. هر سیم دیگری را، به‌خصوص در ساختمان قدیمی، قبل از دست زدن با فازمتر یا مولتی‌متر تست کنید، و اگر هنگام تعمیر رنگ‌ها را اصلاح کردید، روی در تابلو بنویسید.
رنگ‌های آزاد را چطور در پروژه به کار ببریم؟
یک نظام ساده انتخاب کنید، روی در تابلو بنویسید و تا آخر پروژه عوضش نکنید؛ نظام رنگی‌ای که وسط کار عوض شود از نداشتن نظام بدتر است، چون نفر بعدی به آن اعتماد می‌کند.
- تفکیک بر اساس کاربری: یک رنگ برای روشنایی، یکی برای پریز، یکی برای تجهیزات ثابت مثل کولر و آبگرمکن.
- تفکیک بر اساس واحد یا طبقه: در ساختمان چندواحدی، هر واحد یک رنگ در نقاط تلاقی و جعبه‌تقسیم‌های مشترک.
- علامت موقت: یک رنگ فقط برای «هنوز تمام نشده» یا «نیاز به بازبینی»، که قبل از تحویل باید از کار جمع شود.
یکدستی فقط به رنگ نیست، به ته‌رنگ هم هست. قرمز یک برند با قرمز برند دیگر فرق دارد و در تابلو، دو تُن از یک رنگ خودش منشأ اشتباه است. اگر هنوز برندتان را انتخاب نکرده‌اید، مقایسه‌ی ۱۱ برند چسب برق را ببینید و بعد همه‌ی رنگ‌ها را از همان یکی بگیرید.
پرفروش‌ترین رنگ‌ها بین برق‌کارهای ساختمانی همیشه مشکی، قرمز، آبی و زرد بوده‌اند و سبز-زرد معمولاً آخرین رنگی است که به فکرشان می‌رسد؛ تا وقتی سر کار لازمش پیدا می‌کنند و ندارند. به پیمانکارها می‌گوییم در سفارش کارتنی سبز-زرد را هم بگذارند، حتی اگر مصرفش کم است، و اگر پروژه طولانی است همه‌ی رنگ‌ها را یک‌جا از یک برند بگیرند.
- ساختن ارت با یک دور سبز و یک دور زرد. هادی حفاظتی فقط با نوار دورنگ کارخانه‌ای مشخص شود.
- استفاده از آبی برای فاز. وقتی آبی برای نول انتخاب شد، آن رنگ در پروژه قفل است.
- عایق کردن اتصال نول یا ارت با نوار مشکی. نفر بعدی مشکی را فاز می‌خواند؛ اتصال نول را با آبی و اتصال ارت را با سبز-زرد ببندید.
- عوض کردن نظام رنگی وسط کار. نظام نصفه‌کاره از بی‌نظمی خطرناک‌تر است.
- تکیه بر رنگ به‌جای تست. رنگ راهنماست، نه سند؛ قبل از دست زدن همیشه تست کنید.
برای هر پروژه چه رنگ‌هایی بخرم؟
برای سیم‌کشی تک‌فاز ساختمانی چهار رنگ کافی است: مشکی (فاز)، آبی (نول)، سبز-زرد (ارت) و یک رنگ آزاد برای علامت‌گذاری. برای سه‌فاز، دو رنگ دیگر برای فازها اضافه کنید که معمولاً قرمز و زرد است.
نسبت مصرف رنگ‌ها یکسان نیست. مشکی پرمصرف‌ترین رنگ است و چند برابر بقیه می‌رود، و سبز-زرد کمترین مصرف را دارد. اگر کارتنی می‌خرید این نسبت را در سفارش بگذارید تا وسط کار یک رنگ تمام نشود و بقیه دست‌نخورده بماند. سفید را هم برای کار روکار روی دیوار روشن یا شماره‌نویسی کنار بگذارید؛ قیمت چسب برق سفید و بقیه‌ی رنگ‌ها را در قفسه‌ی چسب برق کنار هم داریم.
رنگ درست بدون پیچش درست فایده ندارد؛ نواری که بعد از چند ماه لبه‌اش بلند شود، کد رنگی را هم با خودش می‌برد. روش درست پیچیدن چسب برق را جداگانه نوشته‌ایم.
از قفسه‌ی ما چه بردارید؟
نوار ارت را جدا و از برندی با رنگ ماندگار بگیرید، و رنگ‌های کدگذاری را یک‌جا از یک برند که همه‌ی رنگ‌ها را دارد.
نوار ارت سبز-زرد
راه‌راه سبز-زرد کارخانه‌ای؛ تنها نواری که برای علامت‌گذاری هادی حفاظتی به کار می‌رود. موقع خرید ماندگاری رنگ را بپرسید.
رنگ‌بندی کامل با مشخصات اعلام‌شده
شش رنگ مشکی، سفید، آبی، قرمز، زرد و سبز با عرض ۱۷ میلی‌متر، طول ۱۰ یارد و ضخامت حدود ۰٫۱۴ میلی‌متر؛ تولید داخل.
مصرف بالا و سفارش کارتنی
برای پروژه‌ای که چند کارتن رنگی مصرف می‌کند و می‌خواهد همه‌ی رنگ‌ها از یک برند باشد.
سؤالات متداول درباره‌ی رنگ چسب برق
رنگ سیم ارت چیست؟
ترکیب دورنگ سبز و زرد. سبزِ تنها یا زردِ تنها برای هادی حفاظتی مجاز نیست و برای علامت‌گذاری آن هم فقط نوار راه‌راه سبز-زرد، یعنی چسب ارت، به کار می‌رود.
رنگ سیم نول در ایران چیست؟
آبی و ترجیحاً آبی روشن، طبق نشریه‌ی ۱۱۰. وقتی آبی را برای نول انتخاب کردید، استفاده از همان رنگ برای فاز در آن پروژه مجاز نیست.
رنگ سیم فاز سیاه است یا قهوه‌ای؟
طبق نشریه‌ی ۱۱۰ فاز سیاه یا قرمز است. قهوه‌ای رنگ رشته‌ی فاز در بسیاری از کابل‌های چندرشته‌ای است که طبق استاندارد IEC ساخته می‌شوند. چون هر دو در ساختمان دیده می‌شوند، به رنگ تکیه نکنید و تست کنید.
می‌شود به‌جای نوار سبز-زرد، یک دور سبز و یک دور زرد پیچید؟
نه. ترکیب دست‌ساز برای نفر بعدی قابل تشخیص نیست و هدف کدگذاری را از بین می‌برد. برای این کار نوار ارت راه‌راه کارخانه‌ای وجود دارد.
اگر کابل رشته‌ی سبز-زرد نداشت، ارت را چطور مشخص کنم؟
رشته‌ای را که به‌عنوان ارت استفاده می‌کنید در هر دو سر و در جعبه‌تقسیم‌ها با نوار سبز-زرد علامت بزنید تا هر کس بعداً سراغش آمد، بدون حدس بشناسدش.
رنگ چسب برق روی کیفیت عایق اثر دارد؟
نه؛ رنگ فقط رنگدانه است و خاصیت عایقی را عوض نمی‌کند. ضخامت، جنس PVC و پایداری چسب کیفیت را تعیین می‌کنند. تنها فرق رنگدانه‌ی خوب و بد در ماندگاری رنگ است که برای نوار ارت مهم است.
در ساختمان قدیمی که رنگ‌ها استاندارد نیست چه کنم؟
به رنگ اعتماد نکنید و با فازمتر یا مولتی‌متر تست کنید. اگر هنگام تعمیر کدگذاری را اصلاح کردید، نظام رنگی را روی در تابلو بنویسید تا دفعه‌ی بعد قابل اتکا باشد.
- سه رنگ تکلیف دارند: ارت سبز-زرد، نول آبی، فاز سیاه یا قرمز.
- سبز-زرد فقط برای ارت، و همیشه با نوار کارخانه‌ای؛ نه دست‌ساز، نه سبز تنها.
- آبی بعد از انتخاب برای نول، در آن پروژه برای فاز ممنوع است.
- رنگ‌های آزاد را یک‌جا از یک برند بخرید و نظامشان را روی در تابلو بنویسید.
- رنگ راهنماست نه سند؛ قبل از دست زدن همیشه تست کنید.
رنگ‌بندی پروژه‌تان را با چه نسبتی سفارش بدهید؟
نوع و حجم پروژه را بگویید؛ ترکیب رنگ‌ها را با نسبت مصرف واقعی پیشنهاد می‌دهیم و قیمت روز تکی و کارتنی را همان لحظه اعلام می‌کنیم. برای پیمانکاران و ابزارفروشی‌ها نرخ همکاری داریم و به سراسر کشور ارسال می‌کنیم. تهران، لاله‌زار جنوبی، پاساژ سینا، پلاک ۳۹.